Овуляция: қандай ҳисобланади, тақвим, тест, аломатлари

Овуляция ва унинг тақвими нима эканлигини ҳамма аёллар ҳам билавермайди. Ҳаммасидан кўпроқ бу тушунчага жинсий ҳаётнинг бошланиш даврида дуч келишади, чунки бу билим ҳомиладор бўлишга ёки аксинча, уни олдини олишга ёрдам беради.

Ҳайз сикли икки босқичга (фазага) бўлинади – овуляциягача ва ундан кейин. Ҳар бир босқич муайян кун давом этади. Уларнинг давомийлигига гормонал мувозанат таъсир кўрсатади. Организмда бу даврда бўйида бўлишга ижобий таъсир этадиган баъзи ўзгаришлар содир бўлади, бироқ уруғланиш фақат сиклнинг ўртасида, яъни овуляция вақтида содир бўлиши мумкин. Масалан, сикл = 28 кун, уруғланиш имконияти тахминан унинг 12–14 куни мавжуд бўлади:

Ҳайз сиклининг биринчи ярми шуниси билан тавсифланадики, айнан шу пайт битта ва бир нечта фолликулалар етила бошлайди. Мазкур жараённи гипофиз ишлаб чиқарувчи тегишли ФСГ гормони ва эстроген назорат қилади.
Сўнгра бевосита тухумҳужайранинг чиқиши – овуляция бошланади. Бу вақтда гормонал фон сезиларли ўзгаришларга дучор бўлади. Прогестерон ва лютеиниловчи гормон устунлик қилади.
Сиклнинг меъёрда ўтиши фақат гормонларнинг етарли миқдорда бўлишига боғлиқ.

Тиббиётда овуляция тушунчаси етилиб чиққан тухумҳужайранинг тухумдондан бачадон найига чиқиши сифатида белгиланади.

Овуляция ва бўйида бўлиш

Сикл ўртасидаги айнан ўша бир неча кун хавфли ёки аксинча ижобий ҳисобланади. Бироқ жинсий алоқа овуляцияга қадар бир неча кун аввал бўлиши мумкин. Фертил кунларни аниқлаш анча мураккаб, чунки улар кўп омилларга боғлиқ бўлади:

• Ҳисоблаш мушкул, чунки овуляция кунлари гормонал фон ва аёлнинг аҳволига боғлиқ.

• Жинсий йўлларда сперматозоидларнинг мавжуд бўлиш вақти бир хил эмас ва уни фақат спермограмма ўтказгандан кейин аниқлаш мумкин.

Овуляциягача бир неча кун олдин ҳам ҳомиладор бўлиш мумкин, аммо агар сперматозоидлар кам ҳаракатли ва миқдори кам бўлса, бу ундан бир кун олдин ҳам мураккаб бўлади.

Овуляция аломатлари

Аёл ҳомиладорликни режалаштирганда ёки аксинча ҳолатда овуляцияни тақвим усулида аниқлаш зарур бўлади. Кўпчиликда бу даврнинг яқинлашиши етарлича ёрқин ифодаланади, гормонал фон шундай ўзгаради. Масалан, аломатлари:

• Қориннинг пастидаги оғриқ. Тухумдон капсуласининг чўзилиши ва унинг ёрилиши туфайли вужудга келади. Интенсив бўлиши мумкин, бироқ кўпроқ белга берувчи тортувчи оғриқ бўлади. Овуляция тугаши билан бутунлай йўқолади. Агар оғриқ жуда ёрқин намоён бўлиб, тананинг бошқа қисмларига, айниқса тўғри ичакка берса, текширув ўтказиш зарур – тухумдон апоплексияси эҳтимоли бор.

• Ажратмаларнинг ўзгариши. Сикл бошида улар деярли мавжуд бўлмайди, бироқ ўртасига яқин анча сезиларли, жуда кўп ва ёпишқоқ бўлади. Бутунлай соғлом аёлда улар рангсиз бўлади. Гинеколог шифокор яққол аломат – сервикал каналдa шиллиқнинг тўпланишига қараб овуляция кунини тахмин қилиши мумкин.

• Юқори жинсий майллик – организмнинг бу даврдаги табиий реакцияси.

Юқорида кўрсатилган аломатлар сиклнинг ўртасида пайдо бўлади, бироқ бўлиб ўтган овуляциянинг билвосита белгиларини ҳам инобатга олиш лозим. Масалан, ҳайз олди синдроми фақат овуляция бўлган сиклларда пайдо бўлади. Ёки, аёлда мунтазам ҳайз сикли бўлса, демак келажакда овуляциянинг бўлмаслиги эҳтимолдан узоқ.

Овуляция қандай ҳисобланади, овуляция тақвими

Бир нечта ҳисоблаш усуллари мавжуд. Мунтазам ҳайзларда уни ҳисоблаш осонроқ. Иккала фаза давомийлигини аниқлашга ёрдам берадиган битта хусусият бор:

• Биринчи фазaнинг давомийлиги турлича бўлиши мумкин, чунки тухумҳужайра исталган вақтда етилиши мумкин.

• Иккинчи фазaнинг давомийлиги эса 12–16 кунни ташкил қилади. Организм ҳомиладорлик мавжуд эмаслигини тушуниши учун шунча вақт зарур бўлади.

Яъни сикл давомийлигидан 16 ни айириб, шу кундан овуляцияни кутиш мумкин.
Мисол: сикл 30 кун, 16 ни айирамиз, 14-кунни оламиз.

Бироқ агар у номунтазам бўлса, тўғри ҳисоб-китобни олиш анча мураккаб бўлади. Бунинг учун охирги 6 та сиклнинг давомийлиги олинади. Уларнинг энг қисқасидан 18 айирилади, энг давомийлигидан эса 11 айирилади. Биринчи сон – биринчи фертил кун, иккинчиси – охирги фертил кун.

Базал ҳарорат

Унинг кўрсаткичлари овуляция кунларини ҳисоблаб чиқаришга ёрдам беради. У ҳар куни эрталаб термометрни тўғри ичакка 5 дақиқа киритиш ёрдамида ўлчанади. Натижалар аниқ бўлиши учун базал ҳароратни тўғри ўлчашга доир бир нечта қоида мавжуд.

Бу ҳолда ўлчаш бутун сикл давомида ўтказилади. Меъёрда кўрсаткичлар 37 белгисидан юқори кўтарилмайди. Овуляциягача бир неча кун олдин у бироз тушади, айнан овуляция куни эса базал ҳарорат кескин кўтарилади. Агар бундай кескин ўзгаришлар кузатилмаса, демак бу сиклда овуляция бўлмаган.

Овуляцияга тест

Ҳомиладор бўлишни истаганлар учун овуляциянинг аниқ кунини аниқлаш муҳимдир. Одатда тухумҳужайранинг чиқиши ҳам, бўйида бўлиш ҳам айнан бир кунда содир бўлади, чунки тухумҳужайра тухумдондан чиққанидан кейин атиги бир сутка мавжуд бўлади.

Сийдикда лютеиниловчи гормон даражасини аниқлайдиган махсус тест аниқлаш усулларидан бири ҳисобланади. Овуляциягача 2 сутка олдин унинг даражаси сезиларли равишда кўпаяди. Бироқ бу ерда ҳам ўзининг камчиликлари бор, масалан:

• Гормон миқдори жуда оз бўлиши мумкин ва шу сабабли тест натижани кўрсатмайди, аммо барибир овуляция содир бўлади.

• Реактивнинг муддати ўтган ва яроқсиз ҳолга келган бўлиши мумкин.

• Номунтазам сиклда тўғри келмайди.